အင်းလေးကန် ပေါ်ပေါက်လာပုံ သမိုင်း

History
Spread the love

ဘူမိဘေဒ ပညာရှင်များ၏ သင်ကြားချက် အရဆိုလျှင် ရှမ်းကုန်းမြေမြင့် ဒေသသည် (Lime stone) ခေါ် ထုံးကျာက်များ ပေါ်ကြွယ်ရာ ဒေသဖြစ်သည်။မိုးများအဆက်မပြတ် ရွာသွန်း ရာတွင် ထုံးကျောက်များ အရည်ပျော်ရာမှ ဖြစ်ပေါ်လာသောပျော်ဝင်ကန် (solution lake) ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြ၏။
တစ်ချို့သော ဘူမိဗေဒ ပညာရှင်များကလည်း အင်းလေးကန်သည် ထုံးကျောက်များကို ရေတိုက် စားခြင်းဖြင့် ရေတိုက်စား ခံရသော နေရာများတွင် ချိုင့်ဝှမ်း ဖြစ်ပေါ်လာ သောထုံး ကျောက်အိုင် ဟူ၍ ဆိုကြ၏။

တဖန်တစ်ချို့သော ပညာရှင်များက အင်းလေးကန်၏ တဖက်တချက်ရှိ အက်ကြောင်းကြီး နှစ်ခု၏ အလယ်ထုအာက်သို့ လျှောကျမှုကြောင့်(ထုပြတ်ရွေ့ Block Faulting) ဖြစ်ပေါ် လာသောရေအိုင်ဟူ၍ လည်းဆိုကြ၏။
မည်သို့ပင်ဆိုစေကာမူအင်းလေးကန်ကြီးသည်လွန်ခဲ့သောနှစ်၁ဝသန်းခွဲလောက်ကပင်ရှိနေပြီဖြစ်သည်။ထိုအချိန်ကာလ၏ ကန်ရေပြင်သည်ယခုမြေမျက်နှာပြင်ထက် ပေပေါင်း၃၀၀ ခန့်မြင့် သည်ဟု ဆိုသည်။

မည်မျှ ကျယ်သည် မည်မျှ နက်သည်ကိုကား ရေရေရာရာတိတိကျကျ မသိရှိရပေ။ သို့သော်
သေချာခိုင်မာစွာ သိရသည်မှာ တဖြည်းဖြည်းနှင့်ကျမ်းမြောင်းတိမ်ကော လာပြီ ဆိုသည့် အချက် ပင် ဖြစ်သည်။
အင်းလေးကန်၏ ထူးခြားချက်မှာ အမာခံ အောက်ကြမ်းပြင်မရှိခြင်း ဖြစ်သည်။စိမ်းညို့ညို့ အရောင်ရှိသော အမှုန်များ စုပေါင်း၍ နွံ အဖြစ်သို့ကူးပြောင်းသွားသော နှုန်းမြေများ ဖြစ်လာ ကြသည်။
ထိုအမှုန်များတွင် ထုံးဓါတ်အများအပြားပါဝင်သည်ကို တွေ့ရှိရသဖြင့် အင်းလေးကန် ကြီးသည်
ထုံးကျောက် အရေပျော်အိုင်ကြီး ဖြစ်လာသည်ဟူသော ယူဆချက်မှာ အတော်ပင် ခိုင်မာသည် ဟုဆိုနိုင်ပါသည်။
ဘဝစုံလင် အင်းရေပြင်
အင်းလေးကန်ကြီးသည် နှစ်သန်းပေါင်းရာပေါင်းများစွာမှစတင်ဖြစ်ထွန်းပေါ်ပေါက်လာခဲ့သော ရေအိုင်ကြီးတခုဖြစ်သဖြင့် ဖြတ်သန်းကျော်လွှားလာခဲ့သည့် အချိန်ကာလမှာ ကမ္ဘာနှင့်ချီ၍ ပင် ခိုင်းနှိုင်း လောက်သည်။
အင်းရေပြင်သည် မာန်ဟုန်ပြင်းပြင်း ထုထည်ကြီးမားသည့် အချိန်ကာလများကိုဖြတ်သန်း ခဲ့ရသလို ထုထည်သေးငယ်သည့် ရေပြင်တိမ်တိမ်နှင့် လည်း နေခဲ့ ရဖူးဟန်ရှိသည်။
လက်ဝဲ လက်ယာ ကမ်းများနှင့် တောင်မြောက်အင်းရေပြင်သည် ဆုတ်လိုက်တက်လိုက်ဖြင့် သံသရာလည်နေခဲ့ဟန် လည်း တူပေသည်။လွန်ခဲ့သော နှစ်၁၀၀၀ ကျော်ကလများတွင် ညောင်ရွှေမြို့သည် မပေါ်ထွန်းသေးပါ။ ညောင်ရွှေ မြို့၏ မြောက်ယွန်းယွန်း လေးမိုင်ခန့်ရှိ ဗောရိဿတ် ဘုရား အနီးတွင်ရှေးဟောင်းမြို့ကြီး တစ်မြို့ ထွန်းကား ခဲ့သည်။
၉၇၀ ကျော်ကျယ်ဝန်းကြီးမားသောထိုမြို့ကြီးကို မြို့ရိုးနှင့် ကျုံးတို့က ဝန်းရံထားပါသည်။ ထိုမြို့ကို ဒေသခံများက “မြို့တွင်းကြီးခေါ် ကောသမ္ဘီ (ကော့ဆမ်ပီ)” မြို့ကြီးဟုခေါ်ဆိုကြသည်။
ယခုတိုင် အချို့နေရာများတွင် အုတ်မြို့ရိုးများ ကျန်ရစ်တည်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။
အေဒီ ၁၀၀၀ ခန့်ကထိုကောသမ္ဘီ ခေါ် (ကမ္ဘောဇ တိုင်းနိုင်ငံ ကြီးသည်) ကြီးမားတန်ခိုး ထွားခဲ့ လေသည်။ထိုအချိန်၌ အင်းရေပြင်သည် ယခုလက်ရှိအလျား ၁၄ မှ ၁၂ မိုင် အနံ (၄ မှ ၅ ) မိုင်ထက်သေးငယ်သည်။ရေမျက်နှာပြင် ကျဉ်းသော်လည်းပို၍နက်သည်။ ဤကောသမ္ဘီ မြို့ နိုင်ငံကြီးကို မြောက်ဘက်မှ တရုတ်တို့က အေဒီ ၁၁၁၃အလောင်းစည်သူမင်း လက်ထက်တွင် လာရောက်တိုက်ခိုက်ကြရာ စစ်ရှုံး၍ ကောသမ္ဘီမှ ခွာ၍တိမ်းရှောင်သွားကြသည်။ တရုတ်တပ်များ ပြန်ဆုတ် သွားပြီးနောက် မြို့တစ်မြို့ကိုထပ်မံ တည် ပြန်သည်။
အလောင်းစည်သူမင်း တိုင်းခန် လှည့်လည်စဉ် ကရဝိတ်ဖောင်တော်ပါ လှေတော်သား ငထောင်နှင့် ငနောင်ကျန်ရစ်ပြီး ရွာများ တည်ထောင်နေထိုင် ကြသည် ဆိုသော ဒဏ္ဍာရီ ဆန်ဆန်အဆိုနှင့် စရမည် ဖြစ်ပါသည်။
ခရစ်သက္ကရာဇ် ၁၃၅၉ တွင် ညောင်ရွှေမြို့တည် စော်ဘွားကြီး ဆီဆိုင်ဖထံသို့ ထားဝယ်မှ ညီအစ် ကို နှစ်ဦးလာရောက် ခစားရင်း ရေပြင်ကျယ် နှင့် သာယာလှပသောတောင် တန်းကြီးများ ကို တွေ့မြင် နှစ်သက်သဘောကျ သဖြင့် နေထိုင်ခွင့် ပြုပါရန် လျှောက်ထားပြီး နေထိုင်ခွင့် ရသဖြင့် ၄င်းတို့၏ နေရပ်ထားဝယ်သို့ ပြန်ပြီး ဆွေမျိုးသားချင်းများမှ မိသားစု ၃၆ စုကို စုစည်း၍ ညောင် ရွှေသို့ ပြန်လည် ရောက်ရှိလာသဖြင့် စော်ဘွားနန်းသဲနေရာတွင်နေထိုင်ခွင့်ပြုတော်မူ သည်။
နန်းသဲသည ရှမ်းအသံထွက်ဖြင့် နန့်ဆိုင်းဟုခေါ်ပြီး ရေကြည်သော သဲချောင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထိုမှ တဖြည်းဖြည်းနှင့် အင်းလေးကန် ဘေးဝဲယာသို့ ပျ့ံနှ့ံသွားသည်ဟု အမတ်ချုပ် ဦးငြိမ်း၏ ညောင်ရွှေမြို့ရာဇဝင်ချုပ်တွင် ဖော်ပြထားသည်။

မြို့တည်နေရာကား ယခု မိုင်းသောက်အင်းရွာနှင့် သလဲဦးရွာ အကြားရှိပေပင်အင်းရွာ အနောက် ဘက်တွင်ရမ္မဝတီမြို့သစ်ကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ဤဒုတိယ တည်ထောင်ခဲ့ သော ရမ္မဝတီမြို့ သည် သဘာဝဘေးဒဏ် ကြောင့်ပျက်ခဲ့ရသည်။

ဟဲဟိုးသီခေါင်ပုံးအင်း
ယနေ့ကန်ရေပြင်သည် ရှေးအင်းလေးကန်၏ အစိတ်အပိုင်းမျှသာဖြစ်ပေသည်။ အင်းလေးကန် ရေပြင်သည်ယခင်က ပထဝီ အနေထားမှာ ယခုအတိုင်းမဟုတ်ပဲကျယ်ပြန့်ရာ အလျား ၃၈မိုင် အနံ ၈မိုင်ခန့်ထိ ရှိခဲ့သည်။
ရေဦးတိုက်ရွာများ အဖြစ် (၁) ပေါင်းပိန်း (၂) ရေဦး (၃) ဟိုနမ့်် နှင့်(၄) ထန့်အိမ်အထိ ရေများ ရောက်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ယခုညောင်ရွှေမြို့နေရာသည်ပင် တချိန်က အင်းရေပြင်ကျယ်ဖြစ် ခဲ့ဖူးသည်ဟု ဆိုကြသည်။
ဤမျှမက ယခု ညောင်ရွှေမြို့မှ ၁၅ မိုင်ခန့်ကွာဝေးသော တောင်နီ ကျေးရွာ (အင်းဦးစေတီ)အထိ တစ်ချိန်ကဦးတိုက်ခဲ့သည်ဟု ဆိုကြသည်။
ဟဲဟိုးသီခေါင် ချိုင့်ဝှမ်းကြီးသည်အရှေ့အင်းခေါင်း ရေထွက်မှ အနောက် ရေဝေါ တောင်နှင့် လက်မောင်းကွေး တောင်တန်းများအထိ (၇)မိုင်(၈)မိုင်ခန့် ရှိသည်။ တောင်နှင့်မြောက်မှာ ၅မိုင် ၆မိုင်ကျောရှိပေမည် ထိုအချိန်က ဟဲဟိုးချိုင့်ဝှမ်းကြီးသည် ရေပြင်ကျယ်ကျယ်နှင့်တင့်တယ်လို့ နေပါသည်။

ရေဝေါတောင်ပေါက်ထွက်ရာမှ ရေများ အလုံးအရင်းနှင့်အင်းလေးအင်းကြီး ထဲသို့စီးဝင်သွား သည့် အတွက်အင်းလေးအင်းကြီးသည် အလျား ၃၆ မိုင်အနံ ၈မိုင် ထိပထဝီ အနေအထားသို့ ရောက်ခဲ့ရသည်။ ရေဝေါတောင်သည် ၂ ပိုင်းနီးပါးကွဲအက် ပေါက်သွားရခြင်းကို ဆန်းစစ်ကြည့်သော် သဘာဝ ဘေးဒဏ်ကြောင့်ဟုယူဆရပါမည်။

မိုးအဆက်မပြတ် ရွာသွန်းသည့်အတွက်ဟဲဟိုးအင်းရေပြင်သည်အရှိန်အဟုန်ပြင်းစွာ ဖြင့်အဆမ တန်မြင့်တက်ခဲ့ဟန်တူပါသည်။ ပြင်းထန်သော ရေအားကြောင့်ပေါက်ထွက်ခြင်း(သို့မဟုတ်) မြေငလျှင် လှုပ်ခါမှုကြောင့် ကွဲအက်ခြင်းများ ဖြစ်နိုင်ပါသည်။
မည်သို့ ဆိုစေကာမူ ဟဲဟိုးသီခေါင်နယ် ငုတ်တောင်ဘက်မှ တောင်ပြိုခြင်းကြောင့်ယခုပုန်းအင်း (ဖုန်းအင်း) ဟု ခေါ်ကြသည့် ဘက်မှ အင်းရေများ ကျဆင်းလာပြီးအရှေ့တောင်ဘက် ညောင်ရွှေ အင်းထဲထိ စီးဝင်လာခဲ့သဖြင့် အင်းရေသည် အလျား ၃၆ မိုင်အနံ ၈မိုင် အထိ ပထဝီ အနေ အထားဖြစ်ပေါ်ခဲ့ရာ ဒုတိယ ရမ္မာဝတီမြို့ရေအောက်သို့ရောက်ပြီး မြို့ပျက်ရခြင်းဖြစ်ပါသည်။
ဤဖြစ်ရပ်မှန် ကို သိနိုင်ရန်သိပ္ပံနည်းကျ အထောက်အကူ ပစ္စည်းကိရိယာများဖြင့် ဘူမိဘေဒ ကွင်းဆင်း လေ့လာပါက ဖြစ်ရပ်မှန်များ ဧကန်မုချပေါ်ပေါက်လာမည်ဟု မျှော်လင့်ရပါသည်။
အင်းလေးအင်းကြီးသည် ရှေးယခင်က အင်း(၄)ရွာဟု ခေါ်ဆိုကြောင်း သက္ကရာဇ် ၁၆၃၇-ခုတွင် သာလွန်မင်းတရားကြီး လက်ထက် ရှမ်းဒေသရှိမြို့ ပေါင်း (၁၇၅) မြို့ကို ဖော်ပြရာတွင် အင်း ၄ ရွာဟု ဖော်ပြထားပါသည်။
တဖန် (၁၈၅၂) အင်းလေးစစ်တမ်းပုရပိုက်တွင် အင်း ၄ ရွာ ငွေခွန်မှူးငစံတင် အုပ်ချုပ်စီရင်သည် ဟု ပါရှိသည်။ခေတ်များပြောင်း၍ နှစ်များကြာလာသောအခါအင်း လေး ရွာ မှ အင်းလေး ဟု ဖြစ်ပေါ်ဆင်းသက် လာခဲ့သည်ဟုယူဆမိပါသည်။
မူလအင်း ၄ ရွာသည် (၁) ရွာကြီးဗန်းပုံ (၂) နန်းပန်ရွာ (၃) နောင်တောရွာ (၄) ဟဲယာရွာမ တို့ဖြစ်ပါသည်။နောင်သောအခါ လူဦးရေ တိုးပွားလာပြီး အခြားရွာများပေါ်ထွန်း လာကြခြင်းဖြစ်ပါသည်။

ရွာကြီးဗန်းဗုံ ကိုရှမ်းအသံဖြင့် ဝမ့်လုံ ဟုခေါ်ဆိုပြီး ရွာကြီးဟု အဓိပ္ပာယ်ရပါသည်။နန်းပန်ရွာ ကို ရှမ်းအသံထွက်ဖြင့် နမ့်ပန်ဟုခေါ်ဆိုပြီး ရေဝဲများရှိ၍ ရေများဝဲကတော့ ထိုးသော နေရာဒေသ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရပါသည်။ နောင်တောရွာကို ရှမ်းအသံထွက်ဖြင့် နောင်တောင်း ဟု ခေါ်ဆိုပြီးရေမှော် ရေညှိများရှိသော နေရာ ဒေသ ဟု အဓိပ္ပာယ်ပါသည်။
ဟဲယားရွာမကို ရှမ်းအသံထွက်ဖြင့် ဟိုင်းယ ဟုခေါ်ဆိုပြီး ဆေးဖက်ဝင်အပင် များ ပေါများသော နေရာဒေသ ဟု အဓိပ္ပာယ် ရပါသည်။
တပေါင်းတန်ခူး ရေကျချိန်၌ အင်းလေးကန် အရှေ့ဘက် သလဲဦးရွာနှင့်မို်င်းသောက်ရွာကြား ပေပင်အင်းရွာ၏ အနောက်ယွန်းယွန်းတွင် ယခုတိုင် ရမ္မဝတီမြို့ဟောင်းကြီးအား တွေ့မြင်နိုင်ပါသည်။
ဒေသခံ လူများကနန်းတော်ရာဟုခေါ်ဆိုကြသည်။ မြေအောက်သို့ သေချာစွာကြည့်ပါက လူတစ် ဖက်မျှ ကြီးမားလှသည့်တိုင်ကြီးများကို ရေမှော်ရေညှိ များ ဖုံးအုပ်လျှက် တွေ့နိုင်ပါသည်။
အင်းလေးအင်းကြီး သေးငယ်စဉ်ကဤမြေရာ သည် ကုန်းမြေရမ္မာဝတီမြို့နေရာပင်ဖြစ်ပါသည်။ ရမ္မာဝတီမြို့သူ မြို့သား များလည်း ရေလွတ်ရာ အရှေ့တောင်ခြေသို့ ရွေ့လာ ကြပြီး။မိုင်းသောက် (ရှမ်း အခေါ် မိုင်းဆောက် ၊ မိုင်း = မြို့ ဆောက် = တစ်ထောင်မျှဖြစ်၍ အဓိပ္ပာယ်မှာ မြေနေရာ လွန်စွာကျဉ်းမြောင်းလှ၍ နေရာတစ်ထောင်မျှသာရှိသောမြို့ ဖြစ်သည )တွင်နေထိုင်ကြပါသည်။

ထိုမှ တဖနအြငြးရေ အတောအြတနကြသွှာသည့ြ အခါ၌ မှောကဘြကသြို့ ရှေ့ပှောငြးပှီး မှို့ ၂ မှို့ကို မှို့ရိုးမွား ကွုံးမွားဖှင့ြ တညဆြောကြ ကှပှနသြညြ။ ၄ငြးမှို့ ၂မှို့မှာ ဖနြးဖယနြှင့မြနြ ကညွြးစငြ ဖှဈပါသညြ။ ဖနြးဖယြ (ဖာဖယြ) မှာ ရှမြးဘာသာဖှင့ြ အမှှာနှဈမှို့ဟု အဓိပျပာယရြပါ သညြ။
ထိုနရော သညလြညြး ကဉွြးမှောငြးသေးငယြ လှ၍ သကျကရာဇြ ၁၃၅၉ တှငစြောဘြှားကှီးဆီဆိုငဖြ မှ ယခုညောငရြှှမှေို့ကို မှို့ အငြျဂါရပနြှင့ြ အညီတညထြောငခြဲ့သညြ။ကောသမျဘီ တိမကြော ပကွြ သုဉြးပှီးနှဈရာပေါငြးမွားစှာကှာမှင့လြာသောအခါရမွေားလညြးကသွှားပှီးကုနြးမှမွေားပေါြ ထှနြးလာသညြ။
ယခု အခါညောငရြှှမှေို့သညလြညြး ကှီးမားသော ညောငရြှှေ ခွိုင့ဝြှမြးကှီး၏ အလယြ ဗဟိုဘူ မိနကသြနြ နရောမှနြ ပှနရြောကကြာ တိုးတကနြပှေီဖှဈပါသညြ။ ညောငရြှှသညေရြှမြး ဘာသာ ဖှင့ြ ယောငဟြှေ့ဟုအသံထှကကြာ တောငနြှဈလုံးကှားမှ ကုနြးမှမေို့မို့ဟု အဓိပျပာယရြပါ သညြ။
ရကသွှေားသဖှင့ြ ကုနြးမှမွေား ပေါထြှနြးလာခှငြးကှောင့ြဲဖှဈသညြ။အငြးလေး အငြးကှီးနှင့ြ အငြး၏ အရှေ့အနောကတြောငမြှောကြ လှငပြှငမြွားတှငရြှေးဟောငြးမှို့ကှီးမွား လှနစြှာပေါမြွားလှသညြ။ အခွို့မှာ ကှယပြွောကကြုနကြှပပှေီ။
မပွောကပြကွသြေးသော မှို့ရိုး၊အုတရြိုး နရောတောတြောမြွားမွားလညြး ကနွရြှိနပသေေေး သညြ။ စတေီပုထိုးရှေးဟောငြး သမိုငြးဝငြ အဆောကအြဦးမွားလညြးလှနြးစှာပေါမွားလှသညြ။ အငြးတဝိုကနြှင့အြနီးအနားဒသမွေားမှရှေးဟောငြးပဈစညြးမွးလညြး ပေါကြှှယလြှပသညြေ။
ထိုညောငရြှှခွေိုင့ဝြှမြးဒသသေညြ ဤမွှရှေးဟောငြးအမှှအနှေဈမွား ပေါကှှယခြငွြးမှာ သမိုငြး ကှောငရြှညလြွား၍ယဉကြွေးမှုနှဈပေါငြးထောငခြွီ၍ ရှိခဲ့သညမြှာ သခွောလှပသညြေ။
သမိုငျးကွောငျး
လူမွားသညြ မညသြည့အြခွိနကြ စတငြ၍ အခှခနွေထေိုငခြဲ့ကှသညကြို ရှာဖှရောတှငြ ရဌဝတီ ခေါြ ရပစြောကမြှို့သမိုငြး စဈတမြးအရ မှနမြာသကျကရာဇြ ၁၀၁ ခရဈသကျကရာဇြ ရ၃၉တှငြ သရေ ခတျေတရာမှ ဒှတျတပေါငမြငြးသညအြငြးလေးရှိရပေေါ စံနနြး၌ ခတျေတလာရောကစြံမှနြးသှားသညဟြု အထကမြှနမြာနိုငငြံနှင့ြ ရှမြးပှညနြယြ မှတတြမြး အပိုငြး၂ အတှဲ ၂ စာမကွြ နှာ ၂၆ တှငြ “အငြးလေးမှနမြာစကား” စာတမြးတှငြ ဖောပြှ ထားသညြ။
ထိုကှောင့မြှနမြာနိုငငြံတှငြ အစောဆုံးလာရောကအြခှခွေ နထေိုငသြောပွူလူမွိုးတို့နှင့ြ အဆကသြှယြ ရှိခဲ့ဟနတြူပါသညြ။ အငြးလေး ဒသညေောငရြှှခွေိုင့ဝြှမြး လှငပြှငကြှီးသညြ အဒေီ ၇၀၀ လောကကြပငြ ယဉကြွေးမှုထှနြးကားပှီး အခှား ဒသမှေ မငြးနှင့ြ လူသူ အရောကပြေါကရြှီသညကြို ပှဆိုနပေါသညြ။
ရှှသနြေးတောငဘြုရားကွောကစြာတှငြ သကျကရာဇြ ၃၇၉ (၁၁၇ အဒေီ) တှငအြနောရြထာမငြးကှီး သညြ ရှှသနြေးတောငဘြုရားကို တညတြောမြူသညြ။ ဒုတိယစညသြူခေါနြရပတေ့စညသြူမငြးကှီး က ထပမြံပှုပှငြ တညဆြောကြ၍ ကွှနသြီးတောမြွား ဝတမြှမွေားကိုလှူပှနသြညြ။
ရှှအငြေးတိနဘြုရားကွောကစြာတှငလြညြး အနောရြထာ မငြးမှ စ၍အလောငြးစညသြူ အငြးဝ ရှှနနြေးကွော့ရှငြ စသည့မြငြးမွားက စတေီပုထိုးမွားပှုပှငခြှငြး ထပမြံအသဈတညထြောငခြှငြး ကွှနသြီးတောမြွားနှင့ဝြတမြှမွေားလှူဒါနြးခှငြးတို့ကို ဖောပြှထားပါသညြ။
ညောငရြှှခွေိုင့ဝြှမြးနှင့ြ အငြးလေးအငြးကှီး၏ ယဉကြွေးမှုသညနြှဈထောငခြွီရှိနသညေ့ြ အစားထိုး မရသော သမိုငြးဝငြ အဖိုးတနရြတနာတဈခုဖှဈ၍နပေါသညြ။မညသြည့လြူမွိုးမွားမွိုးနှယစြုမွား စတငြ၍အခှခနွေထေိုငသြညကြိုပှနဆြနြးစဈကှည့ပြါကအလောငြးစညသြူမငြး တိုငြးခနြ လှည့ြ လညစြဉြ ကရဝိတဖြောငတြောပြါလှတေောသြား ငထောငနြှင့ြ ငနောငြ ကနွရြဈပှီး ရှာမွားတညြ ထောငနြထေိုငြ ကှသညဆြိုသော ဒဏျဍာရီ ဆနဆြနအြဆိုနှင့ြ စရမညဖြှဈပါသညြ။
ခရဈသကျကရာဇြ ၁၃၅၉ တှငညြောငရြှှမှေို့တညြ စောဘြှားကှီး ဆီဆိုငဖြထံ သို့ ထားဝယမြှ ညီအဈ ကို နှဈဦးလာရောကြ ခစားရငြး ရပှငေကြယွြ နှင့ြ သာယာလှပသော တောငတြနြးကှီးမွားကို တှေ့မှငနြှဈသကသြဘောကွ သဖှင့ြ နထေိုငခြှင့ြ ပှုပါရနြ လွှောကထြားပှီးနထေိုငခြှင့ရြသဖှင့ြ ၄ငြးတို့၏ နရပေထြားဝယသြို့ ပှနပြှီးဆှမွေိုးသားခငွြးမွားမှ မိသားစု ၃၆ စုကို စုစညြး၍ ညောငြ ရှှသေို့ ပှနလြညရြောကရြှိလာသဖှင့ြ စောဘြှားနနြးသဲ နရောတှငြ နထေိုငခြှင့ပြှုတောမြူသညြ။
နနြးသဲသညရြှမြးအသံထှကဖြှင့ြ နန့ဆြိုငြး ဟုခေါပြှီး ရကှညေသြော သဲခွောငြး ဟု အဓိပျပာယရြသညြ။ထိုမှတဖှညြးဖှညြးနှင့ြ အငြးလေးကနြ ဘေးဝဲယာသို့ ပွံ့နှံ့သှားသညဟြု အမတခြွုပြဦးငှိမြး၏ ညောငရြှှမှေို့ရာဇဝငခြွုပတြှငြ ဖောပြှထားသညြ။
အငြးလေးအငြးကှီးသညြ ရှေးယခငကြ အငြး(၄)ရှာဟု ခေါဆြိုကှောငြး သကျကရာဇြ ၁၆၃၇တှငသြာ လှနမြငြးတရားကှီး လကထြကြ ရှမြးဒသရှေိမှို့ ပေါငြး ၁၇၅ မှို့ကို ဖောပြှရာတှငအြငြး ၄ ရှာဟု ဖောပြှထားပါသညြ။ တဖနြ ၁၈၅၂ အငြးလေးစဈတမြးပုရပိုကတြှငြ အငြး ၄ ရှာငှခှနေမြှူးငစံတငြ အုပခြွုပစြီရငသြညြ ဟု ပါရှိသညြ။
ခတြမွေားပှောငြး၍နှဈမွားကှာလာသောအခါအငြး ၄ ရှာ မှ အငြးလေး ဟု ဖှဈပေါဆြငြးသကြ လာခဲ့သညဟြုယူဆမိပါသညြ။မူလအငြး ၄ ရှာသညြ (၁)ရှာကှီးဗနြးပုံ (၂)နနြးပနရြှာ (၃)နောငတြောရှာ (၄)ဟဲယာရှာမတို့ဖှဈပါသညြ။
နောငသြောအခါ လူဦးရေ တိုးပှားလာပှီး အခှားရှာမွားပေါထြှနြးလာကှခှငြးဖှဈပါသညြ။ ရှာကှီး ဗနြးဗုံ ကိုရှမကြိုရှမြးအသံဖှင့ြ ဝမ့လြုံ ဟုခေါဆြိုပှီးရှာကှီးဟု အဓိပျပာယရြပါသညြ။ နနြးပနရြှာ ကိုရှမြး အသံထှကဖြှင့ြ နမ့ပြနဟြုခေါဆြိုပှီး ရဝေဲမွားရှိ၍ ရမွေားဝဲကတော့ ထိုးသော နရောဒသေ ဟု အဓိပျပာယရြပါသညြ။
နောငတြောရှာကို ရှမြးအသံထှကဖြှင့ြ နောငတြောငြး ဟု ခေါဆြိုပှီးရမှေောရြညှေိမွားရှိသော နရော ဒသဟေု အဓိပျပာယပြါသညြ။ ဟဲယားရှာမကိုရှမြးအသံထှကဖြှင့ြ ဟိုငြးယ ဟုခေါဆြိုပှီး ဆေးဖကဝြငအြပငြ မွားပေါမွားသော နရောဒသဟေု အဓိပျပာယြ ရပါသညြ။
အငြးလေးဒသသေညြ နောငသြားခေါြ အငြးသားမွား နှင့ြ ရှမြးမွား ၊ ဓနုမွား ၊ပအိုဝြးမွား စုပေါငြး ညီညာစှာတညထြောငြ၍ စညြးစညြးလုံးလုံးခစွခြစွခြငခြငဖြှင့ရြှေးကာလမှပငြ စတငြ နထေိုငြ ခဲ့ကှပါသညြ။ ယဉကြွေးမှု ၊ အနုပညာ ၊ စာပေ ၊ လကမြှုပညာမွားကို တဈဦးနှင့ြ တဈဦး ဖလှယြ ရငြး အတူတကှ ကှိုးစားလာကှသညမြှာ ယခုတိုးတကသြော အငြးလေးဒသေ ဖှဈပေါလြာသညြ အထိ ဖှဈပါသညြ။
အငြးသူအငြးသားတို့၏ဇှဲလုံ့လနှင့ဉြာဏပြညာမှာသူမတူထူးခှားစှမးရြညမြှင့မြားလှပသညြေ။
ရတှငေနြထေိုငြြ၍ သီးနှံမွားကို ကွှနြးမွောမွားဖှင့ြ စိုကပြွိုး၍ရှမြးပှညနြယြ သာမက မှနမြာ နိုငငြံတဈနိုငငြံလုံး သို့ရောငြးခနွိုငစြှမြးရှိပါသညြ။
အငြးသီး ဟုပှောလိုကလြငွြ ခရမြးခဉွသြီးကို မသိူမရှိပေ။လကမြှု ပညာ အနဖှငေ့လြညြး အငြးပိုး ထညမြှသညြ အငြးလေးလှယအြိတြ ၊ အငြးလေးပငနြီဖငွထြညမြွားသညြ မှနမြာနိုငငြံကို ကွောပြှီး ကမ ျဘာတလှှား တိုငကြွောကြှား လှပသညြေ။
စာပလေောကတှငလြညြး ရှေးမှနမြာမငြးမွားလကထြကမြှ စတငြ၍ စာဆိုတောထြှကြ ထငကြှီးမှ သညယြခုတိုငညြောငရြှှအငြေးလေးဒသမှေ စာရေးဆရာ ကဗွာဆရာမွား အလှနပြေါမွားစှာ ရှိခဲ့ ၊ရှိနဆေဲ ဖှဈပါသညြ။
ထိုသို့ ဘကစြုံအဘိုးထိုကြ အဘိုးတနသြော နရောဒသအေငြးလေးကနကြှီး မကှာမီ ပွောကကြှယြ သှားတော့မညြ ၊ လူထုမနနေိုငြ ၊စိုကပြွိုးရေးမလုပနြိုငသြည့ြ ရှှံနှံထူထပသြောကိုငြးတောမွား ဖုံး လှှမြးနသေောနရောကှီးတဈခု ဖှဈသှားမညြ ဆိုလငွနြောငလြာနောကသြားမွိုးဆကသြဈမွားအ တှကရြငလြေးဖှယရြာ အတိပငြ ဖှဈပတေော့သညြ။
အငျးလေး၏ ကံကွမ်မာ
လူသားနှင့ြ သဘာဝတောတောငရြမှေေ တို့၏ ပဋိပကျခကား ကမျဘာနှင့ြ အဝှမြးကှုံတှေ့နရေ သော အဆုံးမသတနြိုငသြည့ြ အားပှိုငမြှုဖှဈသညြ။ အငြးလေးကနြ နှင့ြ ၄ငြး၏ပတဝြနြး ကငွသြညလြညြး လူသားတို့ ဖနတြီးနသေော ဘေးအနျတရာယြ အောကရြောကနြသညေဟြုဆိုလငွမြမှားနိုငပြေ။
ဟိုယခငရြှေးခတြ၌ အငြးလေးဒသေ ဝနြးကငွတြှငြ လူနအေိမခြှနညြေးပါးကာရခှေံမွားကွှနြး မွောစိုကခြငြးမွား မထှနြးကား သေးပေ။ ဘေးဘယညြာနှင့ြ မှောကဖြကမြှစီးဝငသြော ရခွေောငြး ရမှေောငြးမွားသညြ သဈတော သဈပငြ ထူထပြ ၍ရစေီးရလောအားကောငြးသညြ။
သဈမှဈမွားသဈပငမြွားကှောင့ြ နှုနြးပါဝငမြှုအားနညြးနည့အြတှကြ ရခွေောငြးမွားကှညလြငြ ၍ အငြးလေးကနကြှီး သို့ ရစေီးဝငမြှုအားကောငြးခဲ့သညြ။၉၁၅ ခုနှဈခန့တြှငြ ညောငရြှှမှေို့ မှ ကွီး ဖှူကနသြို့ ကွီးဖှူခွောငြးဖှင့ရြလမြေးဖောကခြဲ့သညမြှာ ကွီးဖှူကနမြှ နမ့ပြနရြှာ အထိဖှဈသညြ။
ကွီးဖှူကနကြိုဆညတြညဆြောကြ၍ အပှီးတှငြ ညောငရြှှစေောဘြှားကှီး ဆာစောမောငသြညြ ညောငရြှှမှကွေီးဖှူကနြ ခွောငြးအတိုငြး ဆှဲလှမွေားဖှင့ြ စောဘြှားကှီး၏ စီးတောလြှကေို ဆှဲကာ ကနဖြှင့ပြှဲ ကငွြးပခဲ့သညြ။ကွီးဖှူကနြ၌ ပှိုငလြှေ ၂၄ စငြးပါဝငသြော လှပှေိုငပြှဲကငွြးပခဲ့ကှောငြး လညြးမှတသြားရပါသညြ။
အငြးလေးဒသသေညြ နောငသြားခေါြ အငြးသားမွား နှင့ြ ရှမြးမွား ၊ ဓနုမွား ၊ ပအိုဝြးမွား စုပေါငြး ညီညာစှာတညထြောငြ၍ စညြးစညြးလုံးလုံးခစွခြစွခြငခြငဖြှင့ြ ရှေးကာလမှပငြ စတငြ နထေိုငခြဲ့ ကှပါသညြ။
ယဉကြွေးမှု ၊ အနုပညာ ၊ စာပေ ၊ လကမြှု ပညာမွားကို တဈဦးနှင့ြ တဈဦး ဖလှယရြငြးအတူတကှ ကှိုးစားလာကှသညမြှာ ယခု တိုးတကသြော အငြးလေေးဒသေ ဖှဈပေါလြာသညအြထိ ဖှဈပါသညြ။
အငြးသူအငြးသားတို့၏ ဇှဲလုံ့လနှင့ြ ဉာဏပြညာမှာ သူမတူထူးခှားစှမးရြညမြှင့မြား လှပသညြေ။ ရတှငေနြထေိုငြြ၍ သီးနှံမွားကို ကွှနြးမွောမွားဖှင့ြ စိုကပြွိုး၍ ရှမြးပှညနြယြ သာမကမှနမြာနိုငငြံ တဈနိုငငြံလုံး သို့ရောငြးခွ နိုငစြှမြးရှိပါသညြ။
အငြးသီး ဟုပှောလိုကလြငွြ ခရမြးခဉွသြီးကို မသိသူမရှိပေ။ လကမြှု ပညာအနဖှငေ့လြညြး အငြးပိုးထညမြှသညြ အငြးလေးလှယအြိတြ ၊ အငြးလေးပငနြီ ဖငွထြညမြွားသညြ မှနမြာနိုငငြံကို ကွောပြှီး ကမ ျဘာတလှှားတိုငကြွောကြှား လှပသညြေ။
စာပလေောကတှငလြညြး ရှေးမှနမြာမငြးမွားလကထြကမြှ စတငြ၍ စာဆိုတောထြှကြ ထငကြှီးမှ သညြ ယခုတိုငြ ညောငရြှှအငြေးလေးဒသမှေ စာရေးဆရာ ကဗွာဆရာမွား အလှနပြေါမွားစှာ ရှိခဲ့၊ ရှိနဆေဲ ဖှဈပါသညြ။
ထိုသို့ဘကစြုံအဘိုးထိုကြ အဘိုးတနသြော နရော ဒသအေငြးလေးကနကြှီး မကှာမီ ပွောကကြှယြ သှားတော့မညြ ၊ လူထုမနနေိုငြ ၊ စိုကပြွိုးရေး မလုပနြိုငသြည့ြ ရှှံနှံထူထပသြောကိုငြးတောမွားဖုံး လှှမြးနသေော နရောကှီးတဈခု ဖှဈသှားမညဆြိုလငွြ နောငလြာနောကသြား မွိုးဆကသြဈမွား အတှကြ ရငလြေးဖှယရြာ အတိပငြ ဖှဈပတေော့သညြ။

အင်းလေးကန်၏ ကန်ဘောင်ရိုးသဖွယ် ညောင်ရွှေမြို့နယ် အရှေ့နှင့် အနောက်၊တောင်နှင့် မြောက်တောင်တန်းကြီးများက စီတန်းကာရံလျက် ရှိပါသည်။ ကန်ကြီးအတွင်းသို့ စီးဝင်သော ချောင်းမြောင်း များမှလည်းအလွန်များပြားလှသည်။ထိုချောင်းမြောင်းများမှ ရေနှင့်နုန်းမြေနုများ ၊ မြေဆီမြေသြဇာများကိုပေးဝေခြင်းဖြင့် လူထုကို အကျိုးပြု၏။
သို့သော် တောင်တန်းများ၌ သစ်ပင်သစ်တောများနည်းပါးလာသည့်အတွက် မြေဆီမြေသြ ဇာ ကင်းမဲ့သော မြေနီမြေစေးများသည် အင်းလေးကန်ကြီးနှင့် လူထုအကျိုးပြုခြင်းထက်တိမ်ကော ပပျောက်ရန် အတွက်သာ ဖြစ်လာတော့သည်။

credit:အင်းလေးရိုးရာယဉ်ကျေးမှုအသင်း